Mynd: Emiliano Arano

Norræn skýrsla um AMOC: Þörf á öflugri loftslagsaðgerðum, vöktun og viðbúnaði

5.2.2026

Skýrslan A Nordic Perspective on AMOC Tipping fer yfir stöðu þekkingar á mögulegum áhrifum hruns hafstraumakerfis Atlantshafsins (AMOC) og setur fram ráðleggingar um aðgerðir í stefnumótun.

Skýrslan var birt fimmtudaginn 5. febrúar klukkan 10 á vef Norðurlandaráðs.

AMOC er hluti af hafstraumakerfi Atlantshafsins flytur varma til Norður-Atlantshafsins og á stóran þátt í því að loftslag Norðurlanda er tiltölulega milt. Hlýnun jarðar leiðir til hægari virkni veltihringrásar Atlantshafsins (AMOC) og þótt líkur séu litlar, er ekki hægt að útiloka að hringrásin stöðvist við tiltölulega litla hnattræna hlýnun. Slík breyting gæti leitt til kólnunar í loftslagi Norður-Evrópu á sama tíma og hlýnun heldur áfram annars staðar í heiminum. Afleiðingarnar gætu meðal annars komið fram í matvælaframleiðslu, orkukerfum og lífsviðurværi fólks. 

„AMOC er lykilþáttur í loftslagskerfi Norðurlanda. Þótt framtíð AMOC sé óviss er möguleiki á hraðri veikingu eða jafnvel hruni áhætta sem við verðum að taka alvarlega,“ segir Aleksi Nummelin, rannsóknarprófessor við Veðurstofu Finnlands. 

„Skýrslan dregur saman nýjustu vísindalegu þekkingu og dregur fram raunhæfar aðgerðir í loftslagsmálum, vöktun og viðbúnaði.“

Lykilskilaboð skýrslunnar

1. Brýnt er að knýja fram öflugar loftslagsaðgerðir sem leiða til kolefnishlutleysis og síðar neikvæðrar nettólosunar. Þar sem óvissa er enn um líkur þess að AMOC fari yfir gagnrýnin mörk (vendipunkt) og við hvaða hlýnun eða á hvaða tímaramma það gæti átt sér stað, ber að beita varúðarreglunni. Öll viðbótarhlýnun og lengri tími yfir 1,5°C markinu eykur hættu á hruni AMOC. Því er lykilatriði að koma í veg fyrir frekari loftslagsbreytingar.
2. Tryggja þarf langtímafjármögnun lykilvöktunarkerfa og byggja upp vörunarkerfi

   (e. early warning system) fyrir AMOC sem tengir saman jarðathuganir og líkanreikninga. Kerfið þarf að vera samþætt ákvarðanatöku til að tryggja hraða yfirfærslu þekkingar í aðgerðir. Löggjöf Evrópusambandsins um málefni hafsins, EU Ocean Act, skapar ný tækifæri til að samræma þessa vinnu.

3. Framtíð AMOC er mjög óviss, en mögulegt hrun kerfisins gæti haft í för með sér öfgafullar breytingar á Norðurlöndum sem eru að mörgu leyti ólík, og að hluta til andstæð, þeim áhrifum sem almennt eru rakin til hnattrænna loftslagsbreytinga. Því er nauðsynlegt að þróa og innleiða sveigjanlegar aðlögunarstefnur sem taka mið af áhrifum veikingar AMOC og nýtast við ólíkar sviðsmyndir framtíðarinnar, bæði ef kerfið fer yfir vendipunkt og ef svo verður ekki. Jafnframt ber að líta á mögulegt hrun AMOC sem raunverulega og verulega ógn og beita heildstæðri áhættustjórnun sem er samþætt á öllum stjórnsýslustigum.

Skýrslan sameinar norræna og alþjóðlega sérþekkingu

Vinna við skýrsluna hófst á vinnustofunni Nordic Tipping Week, sem var haldin dagana 21.–24. október 2025 í Helsinki og Rovaniemi í Finnlandi, með stuðningi Norrænu ráðherranefndarinnar og sem hluti af þema finnsku formennskunnar um seiglu. Vinnustofan leiddi saman vísindamenn sem starfa á ólíkum sviðum rannsókna á gangverki AMOC og áhrifum þess, allt frá haf- og eðlisfræðingum til félagsvísindamanna. Í framhaldi af vinnustofunnni var skýrslan unnin í samstarfi við vísindamenn frá fjölmörgum norrænum og alþjóðlegum rannsóknastofnunum. Veðurstofa Finnlands samræmdi vinnuna.

Vinnustofan og þessi skýrsla voru að hluta til innblásnar af opnu bréfi loftslagsvísindamanna til Norrænu ráðherranefndarinnar, sem kynnt var árið 2024. Í bréfinu var bent á að hættan á hruni AMOC hefði hugsanlega verið vanmetin.

Lesa má skýrsluna A Nordic Perspective on AMOC Tipping á:
https://pub.norden.org/temanord2026-504

Skýringar á helstu hugtökum

AMOC – hluti af hafstraumakerfi Atlantshafsins
Veltihringrás Atlantshafsins (AMOC) Veltihringrás Atlantshafsins (AMOC, Atlantic Meridional Overturning Circulation) er umfangsmikið kerfi yfirborðs- og djúpstrauma í Atlantshafi sem flytur varma frá suðlægum breiddargráðum til Norður-Atlantshafsins. Kerfið gegnir lykilhlutverki í að móta loftslag á Norðurlöndum og í Norður-Evrópu. Þetta kerfi er hluti af Golfstraumskerfinu, en AMOC nær einnig yfir fleiri strauma og ferli.

Vendipunktur
Vendipunktur er það stig í þróun kerfis þar sem lítil frekari breyting getur leitt til snöggra og varanlegra breytinga á ástandi þess. Í samhengi við AMOC vísar hugtakið til þess að kerfið gæti veikst eða breyst á hraðan og nær óafturkræfan hátt.

Loftslagsaðgerðir
Loftslagsaðgerðir miða að því að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og þar með hægja á hnattrænni hlýnun, til dæmis með orkuskiptum, bættri orkunýtni og kolefnisbindingu.

Aðlögun að loftslagsbreytingum
Aðlögun felur í sér ráðstafanir sem miða að því að draga úr neikvæðum áhrifum loftslagsbreytinga og auka viðnámsþrótt samfélaga, innviða og vistkerfa gagnvart breyttum aðstæðum.

Vöktun og viðvörunarkerfi
Vöktun felur í sér reglubundnar mælingar og eftirlit með haf- og loftslagskerfum, meðal annars með mælitækjum í hafi, gervihnöttum og líkanreikningum. Viðvörunarkerfi (e. early warning system) nýta slíkar upplýsingar til að greina merki um verulegar breytingar með það að markmiði að styðja tímanlega ákvarðanatöku.

1,5°C markmið
1,5°C markmiðið er markmið Parísarsamkomulagsins og felur í sér að reynt er að halda hækkun meðalhita jarðar innan 1,5°C miðað við hitastig fyrir iðnbyltingu, til að draga úr hættu á alvarlegum og óafturkræfum loftslagsbreytingum. Yfirhlaup (e. overshoot) vísar til tímabils þar sem hnattræn hlýnun fer tímabundið yfir þetta mark.