Jarðvegsfok á Íslandi í alþjóðlegu samhengi
Jarðvegsfok er verulegt umhverfis- og loftgæðavandamál á Íslandi og getur orðið á öllum árstímum. Alþjóðaveðurfræðistofnunin, WMO, vekur nú athygli á víðtækum áhrifum sand- og rykbylja, en slíkir atburðir höfðu mikil áhrif á heilsu, umhverfi, samgöngur og atvinnustarfsemi víða um heim árið 2025.
WMO birtir nýtt yfirlit um jarðvegsfok og ryk í andrúmslofti í tilefni alþjóðadags baráttunnar gegn sand- og rykstormum , sem haldinn er 12. júlí. Í ritinu WMO Airborne Dust Bulletin er fjallað um helstu upptakasvæði jarðvegsfoks í heiminum, áhrif sand- og rykbylja og framfarir í rannsóknum, vöktun, spám og viðvörunum.
Á hverju ári berast um tveir milljarðar tonna af ryki út í lofthjúpinn. Rykið getur borist hundruð eða jafnvel þúsundir kílómetra, yfir landamæri, heimsálfur og úthöf.
Stærstu upptakasvæðin eru á þurrum og hálfþurrum landsvæðum, meðal annars í Sahara, Góbí-eyðimörkinni og Arabíueyðimörkinni. Jarðvegsfok er þó ekki bundið við heitar eyðimerkur heldur verður það einnig á köldum svæðum þar sem fínkorna set og ógróið land liggja óvarin fyrir vindi.
Umfangsmikið jarðvegsfok á Íslandi
Á Íslandi eru víðáttumikil og virk uppblásturs- og foksvæði, meðal annars á jökulsöndum, áreyrum, eldfjallaauðnum og svæðum þar sem jarðvegur og gróður hafa eyðst. Í hvössum vindi getur fíngert set fokið upp, skert loftgæði og skyggni og borist langar leiðir.
Rannsókn Pövlu Dagsson-Waldhauserovu, Ólafs Arnalds og Haraldar Ólafssonar á jarðvegsfoki á Íslandi á árunum 1949–2011 sýnir að jarðvegsfok er bæði algengt og umfangsmikið hér á landi og getur orðið á öllum árstímum.
Í alþjóðlegum samanburði, þar sem stuðst er við samræmdar veðurathuganir, voru að meðaltali skráðir fleiri en 34 dagar á ári með jarðvegsfoki eða ryki í lofti. Þegar einnig er tekið tillit til sérstakra veðurkóða sem notaðir eru á Íslandi, endurfoks eldfjallaryks og rykmóðu í kjölfar eldgosa er matið hins vegar um 135 dagar á ári. Það eru um fjórfalt fleiri dagar en samkvæmt hinni þrengri alþjóðlegu skilgreiningu.
Alls voru skráðir 32 mjög öflugir rykbylir þar sem skyggni fór niður fyrir 500 metra. Tíðni jarðvegsfoks og ryks í lofti á Íslandi er því mjög mikil og sambærileg við það sem þekkist á virkum foksvæðum í Kína, Mongólíu og Íran.
Jarðvegsfok hér á landi er ekki bundið við sumar og haust. Um helmingur skráðra rykatburða á Suðurlandi varð að vetri eða þegar hiti var við frostmark og getur fokefnið þá blandast snjó.
Dyngjusandur er eitt helsta upptakasvæði jarðvegsfoks á norðaustanverðu landinu og getur fokefni þaðan borist norður á bóginn, allt til norðurslóða. Á Suðurlandi eru Mýrdalssandur, Landeyjasandur, Skeiðarársandur og Mælifellssandur meðal helstu upptakasvæða. Eftir vindátt getur ryk frá þessum svæðum borist yfir höfuðborgarsvæðið, til Evrópu eða jafnvel vestur yfir Atlantshaf til Norður-Ameríku.
Rykbylur á Dyngjusandi. Drónamynd: Darius Brummer.
Áhrif á loftgæði, samgöngur, jökla og loftslag
Jarðvegsfok getur skert loftgæði og skyggni, truflað umferð og flug og haft áhrif á vistkerfi og loftslag. Við alvarlega rykatburði getur styrkur svifryks af stærðinni PM10 orðið allt að þúsundfalt meiri en þau viðmiðunargildi sem sett eru til verndar heilsu.
Mikið sandfok getur jafnframt skapað verulega hættu í umferð. Í skýrslu Vegagerðarinnar um sandfok og umferðaröryggi kemur fram að banaslys hafi verið skráð á Suðurlandi í tengslum við sandbyli og mjög skert skyggni.
Þegar ryk sest á snjó og jökla dekkir það yfirborðið, eykur upptöku sólarorku og getur þannig hraðað bráðnun. Hop jökla getur einnig afhjúpað ný svæði með lausu og fínkorna seti sem geta orðið virk upptakasvæði jarðvegsfoks.
Pavla Dagsson-Waldhauserova, lektor við Landbúnaðarháskóla Íslands og formaður Rykrannsóknafélags Íslands, segir Ísland gegna mikilvægu hlutverki í rannsóknum á jarðvegsfoki á köldum svæðum heims. Rykrannsóknafélag Íslands er aðildarfélag að European Aerosol Assembly og Pavla á jafnframt sæti í stýrihópi svæðisnets WMO um sand- og rykstorma í Norður-Afríku, Mið-Austurlöndum og Evrópu.
Rannsóknir Pövlu Dagsson-Waldhauserovu og samstarfsfólks hennar sýna jafnframt að íslenskir rykbylir geta haft áhrif á loftgæði bæði nærri jörðu og í hærri loftlögum. Styrkur svifryks í íslenskum rykmekkjum getur orðið sambærilegur við það sem mælist í rykmekkjum frá Sahara.
„Ísland er stærsta eyðimerkursvæði Evrópu utan Kaspíahafssvæðisins og jafnframt eitt best rannsakaða svæði jarðvegsfoks á köldum svæðum heims. Fyrir Ísland er rekið sérstakt spálíkan fyrir jarðvegsfok sem er meðal þeirra líkana sem svæðismiðstöð Alþjóðaveðurfræðistofnunarinnar í Barcelona fyrir sand- og rykstorma styðst við.
Íslenskt fokryk getur haft veruleg áhrif á loftgæði, jafnvel á svæðum fjarri þéttbýli, og þar geta loftgæði stundum orðið verri en í borgum og á iðnaðarsvæðum. Rannsóknir hafa einnig sýnt að þegar dökkt eldfjallaryk sest á snjó og jökla getur það aukið upptöku sólarorku og hraðað bráðnun. Þessi áhrif geta verið meiri en áhrif sóts, sem er ein öflugasta ljósgleypna ögnin í andrúmsloftinu.
Nú er unnið að nýjum upplýsingavef um loftgæði á Íslandi, Air Quality Iceland Hub, í samstarfi við Umhverfis- og orkustofnun og náttúrustofur á Íslandi innan CAMS NCP Iceland. Markmiðið er að gera heildstæðar upplýsingar um loftgæði aðgengilegar öllum landsmönnum,“ segir Pavla.
Á alþjóðavísu er hugtakið high-latitude dust notað um ryk frá köldum svæðum á háum breiddargráðum, bæði á norður- og suðurhveli. Slíkir rykatburðir verða meðal annars á Íslandi, Suðurskautslandinu, í Patagóníu og á Nýja-Sjálandi.
Rannsóknir á slíku ryki hafa aukist á undanförnum árum, meðal annars vegna þess að hop jökla getur afhjúpað ný svæði með fínkorna seti. Breytingar á gróðurþekju, úrkomu, vindafari og snjóhulu geta einnig haft áhrif á stærð og virkni upptakasvæða.
Óvenju miklir sand- og rykbylir árið 2025
Í yfirliti WMO kemur fram að meðalstyrkur ryks við yfirborð jarðar á heimsvísu árið 2025 hafi verið svipaður og árið 2024. Mikill svæðisbundinn munur var þó á styrk ryks og á sumum svæðum voru sand- og rykbylir óvenju tíðir og öflugir.
Á Íslandi var árið 2025 ekki jafn erfitt hvað jarðvegsfok varðar og árið 2024. Alvarlegt tímabil varð hins vegar í janúar og febrúar 2026, þegar óvenju langvarandi snjóleysi á Suður- og Suðvesturlandi skapaði hagstæð skilyrði fyrir jarðvegsfok og rykmengun.
Norður-Afríka og Mið-Austurlönd urðu fyrir röð umfangsmikilla rykatburða sem skertu loftgæði og skyggni.
Í apríl 2025 barst mikið ryk frá Mongólíu yfir Kína. Að sögn WMO var þetta versti sand- og rykbylur sem orðið hafði í Kína í um áratug þegar litið var til styrks, útbreiðslu og tímalengdar.
Styrkur svifryks af stærðinni PM10 fór yfir 1.000 míkrógrömm í rúmmetra í norðurhluta Kína og mældist á sumum svæðum á bilinu 3.000 til 4.000 míkrógrömm í rúmmetra.
Við landamæri Bandaríkjanna og Mexíkó voru sand- og rykbyljir einnig óvenju tíðir, öflugir og langvinnir. Í El Paso í Texas voru skráðir 50 dagar með rykveðri árið 2025, meira en tvöfalt ársmeðaltal. Fjöldi rykbylja þar var sá mesti frá árinu 1935.
Þegar ástandið náði hámarki 18. mars stóðu sand- og rykbylir samfellt yfir í meira en sex klukkustundir. Skólum, þjóðvegum og flugvöllum var lokað tímabundið, opinberum viðburðum var aflýst og nokkur banaslys urðu á vegum.
Háskólasvæði University of Texas at El Paso í Bandaríkjunum í rykmóðu 6. mars 2025. Ljósmynd: Katalina Salas.
Víðtæk áhrif sand- og rykbylja
Sand- og rykbylir geta haft víðtæk áhrif. Þeir skerða loftgæði, geta haft neikvæð áhrif á heilsu fólks og dregið úr skyggni. Þeir geta einnig truflað flug og umferð, dregið úr framleiðni í landbúnaði og aukið álag á vatns- og orkukerfi.
Celeste Saulo, framkvæmdastjóri WMO, segir ekkert ríki ónæmt fyrir áhrifum sand- og rykbylja.
„Sand- og rykstormar hafa áhrif á loftgæði og heilsu fólks. Þeir draga úr framleiðni í landbúnaði, trufla samgöngur og flug, auka álag á vatns- og orkukerfi og valda skaða á vistkerfum,“ segir Saulo.
Hún leggur jafnframt áherslu á að sand- og rykbyljir og þurrkar virði engin landamæri. Alþjóðlegt samstarf um mælingar, gagnaskipti, rannsóknir og snemmbærar viðvaranir sé því nauðsynlegt.
Gervigreind getur bætt spár og vöktun
Í yfirliti WMO er einnig fjallað um möguleika gervigreindar og gervitunglatækni til að bæta vöktun og spár um jarðvegsfok og dreifingu ryks.
Erfitt getur verið að spá nákvæmlega fyrir um rykfok vegna flókinna samskipta vinds, raka, ástands yfirborðs og annarra þátta í lofthjúpnum. Gervigreindarlíkön geta hins vegar nýtt mikið magn gagna, þar á meðal áratuga raðir gervitunglamælinga, til að greina virk upptakasvæði ryks og meta hvert rykið muni berast.
WMO bendir þó á að engin ein aðferð skili bestum árangri við allar aðstæður. Sum kerfi henta betur fyrir skammvinna og staðbundna rykbyli en önnur fyrir umfangsmikla atburði sem þróast og fara yfir stór landsvæði á nokkrum dögum.
Alþjóðaveðurfræðistofnunin hefur frá árinu 2007 samræmt samstarf ríkja og vísindastofnana um mælingar, spár og viðvaranir vegna sand- og rykstorma.
Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna hefur helgað 12. júlí baráttunni gegn sand- og rykstormum og útnefnt árin 2025–2034 sem áratug baráttunnar gegn slíkum atburðum. Yfirskrift dagsins í ár er: Frá upptökum til afleiðinga: Verndum land og líf gegn sand- og rykbyljum.
Nánari upplýsingar
- Alþjóðadagur Sameinuðu þjóðanna um baráttu gegn sand- og rykstormum
- WMO Airborne Dust Bulletin
- ICE-DUST – Rykrannsóknafélag Íslands
- UArctic Thematic Network on High-Latitude Dust
- Copernicus Atmosphere Monitoring Service – Iceland
- Grein um rykbyli á köldum svæðum og heimskautasvæðum
Pavla Dagsson-Waldhauserova, lektor við Landbúnaðarháskóla Íslands og formaður Rykrannsóknafélags Íslands.
Ljósmynd: Stefan Valsson.
