Glitský yfir Skagafirði — vetrarlegt háloftafyrirbæri
Glitský eru ákaflega fögur ský sem myndast í heiðhvolfinu, að jafnaði í um 15 - 30 km hæð. Þau sjást helst um miðjan vetur, við sólarlag eða sólarupprás þegar sólin skín upp á skýin þótt annars sé rökkur eða jafnvel myrkur við jörðu. Litadýrðin minnir á perlumóður, það er að segja lagið sem sést innan á sumum skeljum, og víða eru þau því nefnd perlumóðurský. Enska heitið „nacreous clouds“ merkir einmitt perlumóðurský.
Glitský eru algengust í desember og janúar og sjást einnig talsvert í febrúar, en hverfa yfirleitt þegar líður á mars og sjást sjaldan fyrir 10. nóvember. Um þetta tímabil ríkja kjörskilyrði í heiðhvolfinu: mjög mikill kuldi sem er grundvallaratriði fyrir myndun þeirra og lág sólstaða svo þau verða sýnileg frá jörðu.
Um þetta tímabil ríkja kjörskilyrði í heiðhvolfinu: mjög
mikill kuldi sem er grundvallaratriði fyrir myndun þeirra og lág sólstaða
svo þau verða sýnileg frá jörðu.
Glitský myndast þegar óvenjukalt er í heiðhvolfinu eða um eða undir -70 til -90
°C. Þau eru úr ískristöllum, eða úr samböndum ískristalla og
saltpétursýru-hýdrötum. Kristallarnir beygja sólarljósið á mismunandi hátt
eftir bylgjulengd þess; blátt ljós beygir meira en rautt og litirnir því
aðgreindir á ólíkum stöðum í skýinu. Litamynstrið ræðst einnig af
stærðardreifingu agna, þannig að rauðir, gulir og grænir flekkir birtast oft
saman.
Glitskýja er einnig getið í eldri heimildum, meðal annars á 17. öld. Dæmið hér að neðan er talið það elsta og á við árið 1644:
„Morgun annars dags jóla sáust ský mörg og stór á lofti í austur og landssuður og suður, undrafögur, rauð og blá, græn og gul, eitt í miðið fagurt sem tungl, þau sáust þar til bjart var af degi, var þá veður kyrt og andaði lítið sunnan. Sást einnig nokkuð til þeirra á þriðja daginn, þau sáust syðra og um allt Ísland fyrir jól og eftir.“
Meðfylgjandi myndir af glitskýjum eru hluti af úrvali mynda sem Evelyn Ýr Kuhne á Lýtingsstöðum í Varmahlíð hefur sent Veðurstofunni undanfarinn áratug, þrjár neðstu myndanna voru teknar í liðinni viku.
Nánari umfjöllun um myndun, árstíðasveiflu og sögulegar heimildir um glitský má finna í greinum Halldórs Björnssonar og Trausta Jónssonar á vef Veðurstofu Íslands.
- Hvað eru glitský? — Halldór Björnsson
- Glitský á 17. öld — Trausti Jónsson
- Árstíðasveifla glitskýja yfir Íslandi 1964–2002 — Trausti Jónsson
